صرف و هم و اعتبار است . * ( « تَعْرُجُ الْمَلائِكَةُ وَالرُّوحُ إِلَيْه فِي يَوْمٍ كانَ مِقْدارُه خَمْسِينَ أَلْفَ سَنَةٍ » ) * منظور از روزى كه مقدارش پنجاه هزار سال است ، به طورى كه از سياق آيات بعدى بر مىآيد ، روز قيامت است ، و مراد از اين مقدار - به طورى كه گفته‌اند « 1 » - اين است كه اگر آن روز با روزهاى دنيا و زمان جارى در آن تطبيق شود ، معادل پنجاه هزار سال دنيا مىشود ، ( نه اينكه در آنجا هم از گردش خورشيد و ماه سالهايى شمسى و قمرى پديد مىآيد ) منظور از عروج ملائكه و روح به سوى خدا در آن روز ، رجوع آنها است به سوى خداى تعالى در هنگامى كه همه عالم به سوى او بر مىگردند ، چون روز قيامت روزى است كه اسباب و وسائط از بين مىرود و روابط بين آنها و بين مسبباتشان مرتفع مىگردد و ملائكه ، كه وسائط موكل بر امور عالم و حوادث هستىاند هنگامى كه سببيت بين اسباب و مسببات قطع گردد و آن را خداوند زايل گرداند و همه به سوى او برگردند آنها نيز بر مىگردند و به معارج خود عروج مىكنند . و همه ملائكه پيرامون عرش پروردگارشان را فرا مىگيرند و صف مىكشند ، هم چنان كه فرمود : « وَتَرَى الْمَلائِكَةَ حَافِّينَ مِنْ حَوْلِ الْعَرْشِ » « 2 » ، و نيز فرموده : « يَوْمَ يَقُومُ الرُّوحُ وَالْمَلائِكَةُ صَفًّا » « 3 » . و از ظاهر كلام چنين بر مىآيد كه مراد از « روح » آن روحى است كه در آيه شريفه « قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي » « 4 » آن را از امر خودش خوانده ، و اين روح غير ملائكه است ، هم چنان كه از ظاهر آيه « يُنَزِّلُ الْمَلائِكَةَ بِالرُّوحِ مِنْ أَمْرِه » « 5 » ، اين تفاوت به روشنى استفاده مىشود ، پس نبايد به گفتار بعضى « 6 » از مفسرين اعتنا كرد كه گفته‌اند : مراد از روح ، جبرئيل است . هر چند كه در آيه « نَزَلَ بِه الرُّوحُ الأَمِينُ عَلى قَلْبِكَ » « 7 » ، و آيه « قُلْ نَزَّلَه رُوحُ الْقُدُسِ مِنْ رَبِّكَ » « 8 » ، به جبرئيل اطلاق شده ، و ليكن در اولى مقيد شده به قيد « امين » ، و در دومى به قيد « قدس » ، و

--> ( 1 ) روح المعانى ، ج 29 ، ص 57 . ( 2 ) ملائكه را مىبينى كه پيرامون عرش را فرا گرفته‌اند . سوره زمر ، آيه 75 . ( 3 ) روزى كه ملائكه و روح به صف مىايستند . سوره نبا ، آيه 38 . ( 4 ) بگو : روح از فرمان پروردگار من است . سوره اسرى ، آيه 85 . ( 5 ) فرشتگان را با روح الهى به فرمانش نازل مىكند . سوره نحل ، آيه 2 . ( 6 ) روح المعانى ، ج 29 ، ص 56 . ( 7 ) روح الامين آن را نازل كرده بر قلب ( پاك ) تو . سوره شعراء ، آيه 192 و 193 . ( 8 ) بگو : آن را روح القدس از جانب پروردگارت نازل كرده . سوره نحل ، آيه 102 .